Sauda sogelag er eit svært aktivt lag som har kome med årsskrift i heile 43 år. I årets rikhaldige utgave vert det markert at det i år er l00 år sidan smelteverket starta opp.
Fabrikken, som skulle bli hjørnesteinsbedrifta i nabokommunen vår og gi sikkert arbeid til, mellom anna, mange utflytta suldøler opp gjennom åra. Og som har gjort alle spådommar om tungindustrien sin snarlege død til skamme.
Vegen over Røldalsfjellet
Me har då endeleg kjørt over Røldalsfjellet nokre gonger gjennom åra. Ståle Lunde skriv om førehistoria til vegen, og om bygginga. Vegen vart opna i 196o av Trygve Bratteli, han var samferdselsminister då. Men me forstår at han viste liten entusiasme for denne oppgåva. Ingen hadde høyrt kortare Takk for maten-tale under festmiddagen.
Levande om legen og husmannstida i Hylsfjorden
Olav Gramstad var lege i Sauda ein mannsalder, fram til 1975. Sonen Sigved skriv levande om faren, som var son til presten på Sand, og vaks opp her på strandstaden. Nokre travle år var han doktor i Suldal i tillegg.
Lars Olav Fatland har store kunnskaper om husmannstida i vårt distrikt, særleg langs Hylsfjorden. Han skildrar livsløpet til tre personar med husmannsbakgrunn, som alle hadde eller fekk ein link til Sauda. Ei av dei var Brita Njelsdotter frå Hellandsbygd, som vart buande det meste av sitt strevsame og lange liv i Tengesdal. Ho blei 107 år gamal.
«Faster By’ n»
Kåre Rød fortel om «Faster By’n», ei jente frå enkle kår på Teig, men som vart så «godt gift» at ho arva «halve Stavanger», som det heitte seg. Men ho gløymde ikkje heimbygda si og delte raust.
Me kan notera oss nok eit solid og forvitneleg årskrift frå Sauda med andre ord.
Den 43. skriftsamlinga i rekka frå Sauda sogelag er eit nytt «må ha» for alle med interesse for Sauda-historie.
Knut Atle Seim, Ryfylke 21.11.2023
Medan dei yngre generasjonane gler seg til jul, går mange vaksne saudabuar og ser fram til at Sauda sogelag sitt årsskrift igjen skal koma i handelen. For dykk som må venta ein dryg månad før de kan pakka ut den «obligatoriske» bokpakken som ligg under treet: Det er mykje å gleda seg til, i år òg.
Årets skriftsamling inneheld nokreogtjue historier, litt etter korleis ein tel, er på 152 sider og blir trykt i 600 eksemplar. Skriftstyrar i år, som i fjor, er Kirsten Hellerdal Fosstveit.
«Faster By’n» og Dokter Gramstad
Blant godbitane i årets samling er fortellingane om to markante personar, der spesielt den eine er velkjend for mange saudabuar; distriktslege Olav Gramstad.
«Dokter Gramstad» var i over 40 år for ein institusjon å rekna i saudasamfunnet. Alle visste kven han var, dokteren var «alltid» på jobb. Gramstad blei eigentleg pensjonist i 1975, men heldt fram med eigen praksis og som lege for Høllandsheimen fram til 1985.
I februar 2020 kåserte sonen, Sigved Gramstad, om faren sitt liv og virke under Sauda sogelag sitt møte i Eldresenteret. Med nokre små endringar står kåseriet på trykk i årets skriftsamling.
Kåre Rød går litt lenger tilbake i tid når han fortel om Ragnhild Berentsen Hølland, fattigjenta frå Teig som gifta seg til rikdom i Stavanger. «Faster By’n», som mange av dei eldste saudabuane i dag hugsar henne som, var ei spesiell kvinne som mellom anna viste omsut for fattige.
Artikkelen er, trass mange detaljar og namn, eitt av årets høgdepunkt. Særleg fordi Rød knyter fortellinga opp mot nåtid gjennom bygningar og nålevande saudabuar.
Fornøyeleg om folk
Årets sogebok har fleire gode fortellingar om personar. Det er fornøyeleg å lesa om Nikolai Aarthun frå Hellandsbygd, som kvart år køyrde moped då han besøkte søstera i Hjelmeland – og som saman med kompisen Karl Handeland dukka opp i ein heilsides annonse for Gilde i «Se og Hør» i 1996. Det same gjeld fortellinga om sørafrikanske Dennis Greentree, som fann kjærleiken i Sauda i 1953. Begge desse historiene er ført i pennen av den tidlegare aftenbladjournalisten Jone Laugaland, som på sin eigen blogg har fortalt tallause historiar frå Ryfylke, spesielt om fjordatrafikken.
Ein annan kjend bloggar, Jan Gravdal, er også bidragsytar i årets samling. Gravdal, i ei årrekke journalist i Haugesunds avis, budde i Sauda mellom 1960 og 1970 og har skrive tallause fortellingar herfrå, mellom anna frå smelteverksmiljøet.
Interessante «pliktløp»
Enkelte delar av lokalhistoria er velkjend for mange saudabuar. Dermed vekker verken historia om Røldalsvegen eller om fredinga av fredinga av Folkets Hus umiddelbar begeistring når dei dukkar opp på innhaldslista.
Begge desse kan gjerne oppfattast som «pliktløp» som gjerne bør vera med i ei skriftsamling ein eller annan gong. Jan Windsholt sin tekst om Folkets Hus er imidlertid ei god og ryddig oppsummering av ei viktig historie. Og Ståle Lunde si fortelling om korleis vegen mellom Sauda og Røldal blei til, innehald både utdjupande fakta og nye bilde. Særleg skildringa av den heftige feiringa av vegopninga i juli 1960 gir lesaren eit interessant perspektiv.
Husmannstid og nåtid
1800-talet er husmannshundreåret i Norge, skriv Lars Olav Fatland. Han skildrar liva til tre personar frå husmannskår langs Hylsfjorden. Fatland skriv som vanleg levande og godt.
Ei anna husmannshistorie blir servert av Ivar Andreas Molla, om plassen Skjepaskar under Molla.
Roar Lund har henta fram eit «bilde» av Sauda den gong bygda mellom anna hadde 16 kolonialbutikkar (!) og fem (!) fiskehandlar, eit artig perspektiv til dagens lokale næringsliv. Og så får lesaren vera med Kjartan Fløgstad på villspor i Etne/Saudafjella i det som må vera den «soga» som ligg nærast opp til utgivaråret for eit årsskrift nokon gong. Underhaldande er det, uansett.
Årets skriftsamling skil seg noko frå forgjengarane ved at relativt mykje av innhaldet er publisert tidlegare. Desse artiklane står seg imidlertid godt i ei utgiving som er akkurat det ho gir uttrykk for å vera – ei skriftsamling.
Sogelagsmøtet på fabrikken tysdag samla fullt hus med mange gode tilbakemeldingar. Diverre var det mange som ikkje fekk plass og måtte gå heim.
Til vanleg er det rundt 70-80 tilhøyrar på møta våre. Til dette møtet dobla me talet, brukte alle tilgjengelege bord og stolar og dekte til 150 personar. Då tykte me at me tok godt i. Me var ikkje i nærheit av å tenkja at det kunne koma innpå 200 tilhøyrarar.
I ettertid ser me at me noko kunne ha vore gjort annleis. Me kunne til dømes hatt førehandssal av billettar. Dette vil me diskutera når me evaluerer møtet. Møtet var eit samarbeid med Eramet, så å arrangera møtet i eit anna lokale var aldri aktuelt.
Temaet på møtet gjorde at det høyrde til på fabrikken og berre der. Me har svært vondt av at det var mange som ikkje kom inn, men det var diverre ingen ting me kunne gjera med det der og då.
Styret i Sauda sogelag v/ Aslaug Astad og Roar Lund
Tysdag 19. september kan me gleda oss til ein festkveld i kantina på fabrikken. Då skal det markerast at ein har hatt 100 år med produksjon. Kjartan Fløgstad skal kåsera om dette, og verksdirektør Egil Aarebrot vil fortelja om Eramet i dag.
Hald av datoen!
PS: Det stod feil i bladet Sydvesten som kom i postkassane denne veka. Datoen der (12. september) er feil.
